So'rovnoma
  1. Siz uchun axborot oshkorligi uchun qanday ma’lumotlar bazasi zarur?
    104 14%
    52 7%
    249 35%
    130 18%
    185 26%
O'zbekiston Respublikasi

O'zbekiston Respublikasining hududi va iqlimi

O‘zbekiston Respublikasi Amudaryo va Sirdaryo oralig‘ida joylashgan bo‘lib, umumiy maydoni 448,9 ming km.kv.ni tashkil etadi. Respublika hududi sharqdan g‘arbgacha 1 425 km ni, shimoldan janubgacha esa 930 km ni tashkil etadi.

Respublika shimolda va shimoliy-sharqda Qozog‘iston, sharqda va janubiy-sharqda Qirg‘iziston va Tojikiston, g‘arbda Turkmaniston, janubda esa Afg‘oniston bilan chegaradoshdir. Davlat chegarasining Afg‘oniston bilan uzunligi — 137 km., Qozog‘iston — 2.203 km., Qirg‘iziston — 1.099 km., Tojikiston — 1.161 km. va Turkmaniston bilan — 1.621 km.


O'zbekiston okean va dengizlardan uzoqda, evrosiyo materigining ichki qismida joylashganligi tufayli kontinental iqlimga ega bo'lib, osmoni nixoyatda ochiq, seroftob, uzoq davom etadigan jazirama issiq va quruq yoz bilan, shu geografik kenglik uchun birmuncha sovuq qish bilan tavsiflanadi. O'zbekistonda iqlimning barcha unsurlarining yillik o'zgarishi orasida katta tafovutlar mavjud bo'lib, ular eng avvalo iqlim hosil qiluvchi omillarning xususiyatlariga bog'liq.

O'zbekiston iqlimi uning geografik o'rni va u bilan bog'liq holda quyosh radiatsiyasi, atmosfera tsirkulyatsiyasi, relefi, er yuzasining holati, iqlimga kishilar xo'jalik faoliyatining (antropogen) ta'siri natijasida tashkil topadi.

O'zbekiston iqlimini hosil qiluvchi omillar ichida eng muhimlaridan biri — uning geografik o'rni va u bilan bog'liq quyosh radiatsiyasidir. Quyosh radiatsiyasi barcha tabiiy jarayonlarning eiergetik negizi (bazasi) hisoblanadi. Quyosh radiatsiyasi esa o'z navbatida joyning geografik kengligiga, havoning ochiqligiga va Quyoshning nur sochib turadigan davriga uzviy bog'liqdir.

Ma'lumki, O'zbekiston cho'l zonasida, asosan subtropik kengliklarda, okeanlardan ichkarida joylashgan. Bu esa uning iqlimidagi ba'zi xususiyatlarni, chunonchi, Quyoshni ufqdan baland turib uzoq vaqt yoritib va isitib turishini, kam bulutli bo'lishligini shakllanishida muhim o'rin tutadi. O'zbekiston ancha janubiy kengliklarda (taxminan 37° va 45°-36 shimoliy kengliklarda) joylashganligi tufayli yozda Quyosh nuri ancha tik tushib (iyunda shimolda 71—72°, janubda 760 balandda turadi) uzoq vaqt nur sochib turadi. Qishda O'zbekiston shimolida quyosh 21°, janubida esa 29° burchak hosil qilib turadi,. Jumhuriyatimiz hududining shimoldan janubga 8°25 cho'zilganligi tufayli Quyoshning nur sochib turish davri va u bilan bog'liq holda yalpi quyosh radiao'iyasining miqdori ham o'zgaradi. Shu sababli Toshkentda Quyosh yiliga o'rta hisobda 2889 soat nur sochib tursa, eng janubda joylashgan Termizda bu ko'rsatkich 3095 soatni tashkil etadi. O'zbekistonda yil bo'yi, ayniqsa, yozda xavo ochiq. bo'lib, bulutli kunlar juda kam. Shu tufayli jumhuriyatimizda qishloq xo'jalik ekinlarining pishib yetishadigan davri xisoblangan may—oktyabr oylarida Toshkentda kuyosh 1749 soat nur srchib tursa, Termizda 2012 soatga tsng. Vaxolanki, bu ko'rsatkich Qohirada (taxminan 30° sh. k. joylashgan) etadi (1jadvalga qarang.) Chunki Qohira Urta dengizga yaqin bo'lganligi tufayli bulutli kunlar Toshkent va Termizga nisbatan ko'p bo'ladi. Binobarin, O'zbekiston quyoshli o'lka deb bejiz aytilmagan. O'zbekistonda yozda (iyun—avgust oylarida) Quyosh nur sochib turadigan davri nur sochishn mumkin bo'lgan davrning 84—95%ni, qishda (dekabr—fevral) esa 40—50%ni tashkil etadi.

O'zbekistonning tog'li qismida quyoshning nur sochib turish davri tekislikka nisbatan 600—700 soat kam bo'ladi: tog'larning 2000 m balandlik qismida Quyosh yiliga o'rtacha 2300—2500 soat nur sochib turadi. Buning asosiy sababi tog' yonbag'ri bo'ylab ko'tarilgan sari bulutli kunlarning ortib borishi, tog' yonbag'rining quyoshga nisbatan holati (ekspozio'iyasi)dir.

O'zbekistonda quyosh ufqdan baland bo'lganligi, bulutsiz kunlarning ko'pligi (Toshkentda bir yilda 90 kun, Termizda esa 57 kun bulutli bo'ladi) oqibatida quyosh uzoq vaqt nur sochib turganligi tufayli uning hududiga ko'p yorug'lik energiyasi (issiqlik) tushadi. Jumhuriyatimiz shimoliy qismida har sm2 yuzaga yiliga 136—140 kilokaloriya issiqlik, ya'ni radiao'iya tushsa, janubiy qismiga 160 kilokaloriya issiqlik tushadi. Yalpi quyosh radiao'iyasining miqdori yil bo'yi bir xil taqsimlanmagan. Eng ko'p quyosh radiao'iyasi yoz oylariga (qish oylariga nisbatan 5 marta ko'p) to'g'ri keladi. Hatto O'zbekistonning janubida iyulda radiao'iya balansi 20 kkal/sm2ga yetadi. Bunga sabab yozda quyosh ufqdan balandda turib, uzoq vaqt yoritib, isitib turishidir. Aksincha, qishda quyosh nuri yotiq tushadi, bulutli kunlar ko'p bo'lganligidan kam yoritadi, qor qoplamining mavjudligi tufayli albedo katta bo'ladi. Natijada qishda, xususan yanvarda yalpi radiao'iya miqdori O'zbekistonning markaziy va janubiy qismida musbat bo'lib, bir sm2 yuzaga 0,1—1,0 kkal.ni tashkil etadi. Lekin jumhuriyatimizning eng shimolig'arbiy qismida (Ustyurtda) ba'zi yillarda qishda radiao'iya balansi manfiy bo'lishi mumkin.

O'zbekiston iqlimining vujudga kelishida atmosfera o'irkulyao'iyasining (havo massalarining almashinib turishi) ham ahamiyati katta. Jumhuriyat hududiga yil bo'yi uchta quyidagi asosiy havo massalari ta'sir etib turadi. Arktika, mo''tadil (qutbiy) va tropik.

O'zbekiston hududida atmosfera o'irkulyao'iyasining o'zgarib turish xususiyatlari haqida yaxshi tasavvurga ega bo'lish maqsadida yilning issiq (yoz) va sovuq (qish) fasliga bo'lib tavsif beramiz. Qishda O'zbekiston hududi ko'proq arktika va mo''tadil (qutbiy) xavo massalari ta'sirida bo'lib, ular shimolig'arbdan, shimoldan va shimoli-sharqdan kirib keladi.

Ma'lumki, Turkiston, jumladan O'zbekiston qishda Sibirh antio'iklonidan vujudga kelgan yuqori bosimli barometrik o'qdan janubda joylashgan. Natijada o'sha yuqori bosimli barometrik o'qdan, ya'ni shimoli-sharqdan O'zbekiston hududiga havo massasi kirib kela.di. Bu havo massasi antio'iklon xususiyatta ega bo'lganligi tufayli O'zbekistonga kirib kelgach, havo ochiq, lekin kechalari quruq sovuq, kunduzi esa quyosh nuri ta'sirida bir oz isi boshlaydi, yog'in deyarli yog'maydi. Bunday ob-xavo uch kunga, ba'zan esa beshetti kungacha davom etishi mumkin. Bunday obxavs qish kunlarining 28%ni tashkil etadi. Natijada O'zbekistonni boshqa regionlardan kelgan uncha kuchli bo'lmagan xavo massalari xam o'sha Sibirh antio'iklonidan vujudga kelgan (mo''tadil Sibir-qutbiy) havo massasi ta'sirida o'zining xususiyatini o'zgartirib Turon (maxalliy kontinental) xavo massasini xosil qiladi.

Qishda O'zbekiston hududiga ba'zan iliq tropik havo massalari Eron-Afg'oniston tomondan kirib keladi. Natijada, Turkistonning janubiy qismida mo''tadil mintaqa sovuq havosinl Eron va Afg'onistondan kirib kelgan iliq tropik havosidan ajratib turuvchi qutb fronti vujudga keladi. Front chizig'i atrofida ob-xavo beqaror bo'lib, o'iklonlar harakati kuchayib, Kaspiy dengizining janubiy va Qopetdog' bilan Parapamiz tog'larining oralig'idagi Tajang va Murg'ob vodiylari orqali Turkistonga kirib keladi xamda shimoli-sharq tomonga qarab harakat qiladi, oqibatda Qozog'iston hududida u kuchsizlanib qoladi.

O'iklonlar o'zi bilan issiq tropik havo massasini olib kelganligi tufayli ular qoplab olgan joylarda havo ilib (harorat 15—20 gacha ko'tariladi), bulutlar ko'payib, yog'inlar yog'adi, Bunday obhavo qish kunlarining 25%ni tashkil qiladi.

Mo''tadil va Arktika sovuq havo massalari Rossiya tekisligining janubisharqiy qismi orqali shimoli-g'arbiy va shimoliy tomondan O'zbekiston hududiga esadi. Bu havo massalari qish junlarining 24%ni tashkil qiladi. Shimoliyg'arbiy tomondan bostirib kiradigan havo massasi O'zbekiston hududini ancha sovitib, kunlik haroratni —10—20° pasaytiradi. Buning ustiga ba'zan qishda Arktika sovuq havo massasi ham bostirib kirib, turib qolishi natijasida harorat yanvar oylarida —35°gacha pasayishi mumkin. Bunday sovuqlar 1930 yil dekabrda, 1948 yil dekabr, 1949 yil yanvarda, 1969 yili yanvar oylarida kuzatilgan. 1948/49 yili qishda sodir bo'lgan ana shunday sovuq kunlar O'zbekistoniing janubi va hatto Eronda sodir bo'lib, juda ko'p mevali daraxtlarni sovuq urib, quritib yuborgan.

Yuqorida qayd qilganimizdek, o'iklonlarning sharqqa qarab siljishi oqibatida O'zbekiston hududiga g'arbdan mo''tadil mintaqaning dengiz havo massasi ham kirib keladi. Bu havo massasi O'rta va Qora dengizlari orqali o'tganligi tufayli nam bo'lib, yomg'ir, ba'zan esa qor yog'ishiga sabab bo'ladi. Bunday obhavo qish kunlarining 11%ni tashkil etadi.

Yilning issiq faslida O'zbekistonda havo o'irkulyao'iyasi qish faslidan keskin farqlanadi. Chunki may oyidan boshlab Turon tekisligi havosi tezda qizib ketishi oqibatida past bosimli markaz — termik depressiyasi vujudga keladi. Natijada havo o'ta qizib mahalliy kontinental Turon tropik havosi shakllanadi va bu davrda O'zbekistonda harorat ko'tarilib Termizda 50°ga yetishi kuzatilgan. Bunday obxavo (termik depressiyali kunlar) yoz davrining 15%ni tashkil qiladi.

Yozda Turon tekisligining shimolida mo''tadil (qutbiy) front chizig'i joylashib, bir tarmori Qozogistonda, ikkinchi tarmori esa Qora dengizning shimoli va Volga daryosining O'rta oqimida joylashib, havo bosimi yuqoridir. Natijada termik depresiya o'sha yuqori bosimli havo massasini xuddi so'rg'ich (nasos) kabi tortib olishi oqibatida shimoldan, shimolig'arbdan va g'arbdan salqin havo massasi Turon tekisligi tomon esadi. Ma'lumotlarga qaraganda yozda shimoliy va shimoli-g'arbiy (yoz kunlarining 38%ni tashkil etadi) hamda g'arbiy (yoz kunlarining 29%) salqin havo massalari Turon tekisligida qishga nisbatan 1,5—2,0 marta ko'p takrorlanadi. Ammo Turon tekisligi qizib ketganligi tufayli uning obhavosini u qadar o'zgartira olmaydi, faqat haroratini 3—10°ga pasaytiradi, binobarin, hamon havo ochiq, quruq, nisbiy namlik kam bo'lib, kondensao'iyalanish jarayoni qiyinlashadi. Shu tufayli Turon tekisligida shimoliy, shimoli-g'arbiy va g'arbiy havo massalari yozda ko'p essada, yog'ingarchilik bo'lmaydi. Bu havo massalari O'zbekiston tog'larida (yuqoriga ko'tarilgan sari havoning sovib borishi oqibatida) sovib, bulutlar hosil qilib, yomg'ir, ba'zan esa qor tariqasida yog'inlarni vujudga keltiradi.

O'zbekiston hududiga esuvchi havo oqimlari. O'zbekiston iqlimining tarkib topishida uning er usti tuzilishi—relefi ham ta'sir etadi. O'zbekiston hududining sharqi va janubi tog'lar bilan o'ralgan bo'lib, g'arbi va shimoliy qismi ochiq. Shu sababli uning hududiga shimoldan, shimoli-g'arbdan va g'arbdan esuvchi sovuq havo massalari bemalol kirib keladi Aksincha, jumhuriyatimiz janubiy qismida Paropamiz kabi tog'larning mavjudligi iliq tropik havo massalarining kirib kelishiga to'siq bo'ladi. Relefning jumhuriyat iqlimiga ta'sirini yana yog'inlar taqsimotida ham bilish mumkin. Ma'lumki, nam olib keluvchi g'arbiy, shimolig'arbiy havo massalari yozda qishga nisbatan ko'proq esadi, lekin uning tekislik qismi yozda nihoyatda qiziganligi sababli yog'in vujudga kelmaydi, aksincha tog'li qismida esa haroratning pastligi tufayli kondensao'iyalannsh jarayoni yuz berib, yomg'ir yoki qor yorishi mumkin. Buning ustiga bir xil balandlikka ega bo'lgan toglarning g'arbiy, janubig'arbiy yonbag'irlariga yog'in ko'p tushsa, nam havo massalariga teskari yonbagirlariga juda kam yog'in tushadi. Relefning iqlimga ko'rsatayotgan ta'sirini Surxon-Sherobod vodiysi misolida ham yaqqol ko'rish mumkin. Bu vodiy sharqdan, shimoldan va g'arbdan tog'lar bilan o'rab olinganligi tufayli sovuq havo oqimini to'sadi, oqibatda qish O'zbekistonning boshqa qismlariga nisbatan iliq bo'lib yanvar oyining o'rtacha harorati Termizda 2,8°, Sherobodda esa 3,6°. Relef faqat jumhuriyatimizda harorat va yog'inlarning taqsimotiga emas, balki shamollar, ayniqsa mahalliy shamollar — fyon, garmsel, Afg'on shamoli, Bekobod shamolining vujudga kelishiga ham o'z ta'sirini ko'rsatadi.

O'zbekiston iqlimiga yana uning yer usti holati, ya'ni qor qoplami, tuproqlari, o'simliklari ham ta'sir etadi. Chunki qor qoplamining quyosh radiao'iyasini qaytarish qobiliyati (alhbedo) juda katta (qor yuzasiga tushgan radiao'iyaning 80—90% qaytadi) bo'ladi. Bu esa yer yuzasidagi havoning ancha sovib ketishiga olib keladi. Natijada havo qo'shimcha ravishda sovib, qishning qattiq kelishiga sabab bo'ladi. Lekin O'zbekistonda qor qoplami turg'un bo'lmasdan uning shimoliy qismida 30 kun, janubida esa 1—3 kungina erimay turishi mumkin. Tog'li qismida esa qor qoplami turg'un bo'lib, eng baland qismlarida esa yozda ham saqlanib qoladi. Bu o'z navbatida havoning salqin bo'lishiga qisman bo'lsada ta'sir qiladi.

Uzbekiston tekislik qismi ko'prok qumlar bilan qoplangan bo'lib, surqo'ngir va bo'z tuproq mavjud, o'simliklar siyrak o'sadi. Bu esa quyosh radiao'iyasining ko'p qismini yutib, oz qismini qaytaradi, binobarin havoning isib haroratning yuqori bo'lishiga sababchi bo'ladi.

O'zbekiston iqlimining tashkil topishiga antropogen omil ham ta'sir etmoqda. Chunki aholining o'sishi va urbanizao'iyasi, shahar va sanoat korxonalari hamda avtomobillarning ko'payishi, har xil qurilishlar tufayli havoga chang, zararli gazlar, qurum, tutun va qattiq zarrachalar chiqarilishi oqibatida ifloslanib alhbedoga ta'sir etmoqda, kondensao'iyalashish jarayonini tezlashtirmoqda. Natijada jumhuriyatimiz sanoatlashgan shaharlari ustida tumanli kunlar ko'payib, yog'in miqdori ortmoqda: Samarqand shahrida bir yilda 14 kun tuman bo'lib, 328 mm yog'in tushsa, uning atrofidagi qishloqlarda 8 kun tuman bo'lib 317 mm yog'in yog'adi. Buni ustiga aholisi zich, sanoatlashgan shaharlarda atrofiga nisbatan havosi iflos va yillik o'rtacha harorat 0,5—1,5° yuqori bo'ladi. Havoning ifloslanishi tufayli O'zbekistonda 28 shahar va aholi yashaydigan joylarda har xil zararli aralashmalar sanitar miqdordan ancha yuqori. Ular orasida Andijon, Olmaliq, Angren, Bekobod, Farg'ona, Chirchiq, Navoiy, Toshkent, Samarqand kabi shaharlar bor.

O'zbekistonda hozir 40 ming km2 dan ortiq maydon sug'orilib vohaga aylantirildi. Natijada o'sha joylarda mikroiqlim o'zgarib, atrofidagi sug'orilmagan yerlarga nisbatan yozda havo harorati 1,5—3,5°S gacha pasayib, nisbiy namlik 10—15%ga oshib, voha iqlimi vujudga keldi. Bunday joylarga Qarshi va Mirzacho'l, Farg'ona, ChirchiqOhangaron, Zarafshon, Surxon-Sherobod va Quyi Amudaryo vohalari kiradi.

Orol dengizi suvi sathining pasayishi tufayli uning atrofidagi hududlarda yanvarning o'rtacha harorati pasayib, iyulniki ortib bahorda sovuq tushish vaqti 12 kunga surilsa, aksincha kuzgi sovuq tushish vaqti 12 kun avval boshlanmoqda.

Haroratning taqsimlannshi. Haroratning taqsimlanishi O'zbekistonda radiao'iyaga, havoning gorizontal almashinuvi (advetik) va yer usti tuzilishi kabi omillarga bog'liq. Ma'lumki, yozgi haroratning taqsimotida quyoshning ahamiyati katta bo'lib, undan kelayotgan issiqlik yildanyilga deyarli o'zgarmaydi, binobarin, yozgi harorat jumhuriyatimizda turg'un bo'lib, qishdagidek o'zgaruvchan emas. Shu sababli O'zbekistonda yoz oylarida (iyulavgust) haroratning farqi 3° atrofida. Lekin qishda harorat shimoldan sovuq havoning, janubdan esa issiq tropik xavoning bostirib kirishiga bog'liqligi tufayli dekabrfevral oylari orasidagi farqi 8°dan oshishi mumkin.
O'zbekiston hududida issiqlikning taqsimlanishi haqida tasavvurga ega bo'lish uchun avvalo yillik o'rtacha haroratning joylashishini bilish zarur. O'zbekiston tekislik qismida o'rtacha yillik harorat shimoli-g'arbdan janubisharqqa qarab ko'tarilnb boradi. Agar Qoraqalpog'istonda yillik o'rtacha harorat (Churukda—8,6°, Nukusda—11,0°, To'rtko'lda —12,4°) 8,6—12,4° atrofida bo'lsa, BuxoroQorako'l vohasida (Shofirkonda—14,2°, Qorako'lda—14,8°) 14,2—14,8°, jumxuriyatimizning Surxondaryo vodiysida (Denovda—15,9°, Termizda—17,8°, Sherobodda —18,0°) esa 15,9— 18°ni tashkil etadi. Demak, O'zbekistonda eng salqin joy Ustyurt platosida, eng issiq joy esa Surxon-Sherobod vohasida joylashgan. Bu hodisa jumhuriyatimizning tog'li qismida buziladi. Chunki yuqoriga ko'tarilgan sari harorat pasayib boradi. Shu sababli Ohangaron platosining 2300 m baland qismida o'rtacha yillik harorat 4,0° bo'lsa, Turkiston tizmasining 3200 m baland qismida — 0,1°, G'arbiy Tyanshan tog'larining 3700 m baland qismida esa — 6,5° dir.
O'zbekistonda qish obhavosi o'zgaruvchan bo'lib, eng sovuq harorat yanvar oyida kuzatiladi. Yanvar oyining o'rtacha harorati ham jumhuriyatimizning tekislik qismida shimoli-g'arbdan janubga qarab o'zgarib, ko'tarilib boradi: Churukda—11,1°, Nukusda—6,9°, Urganchda—5,1°, Shofirkonda—1,5°, Qorako'lda—0,4°, Qarshida —0,2°, Sherobodda —3,6°. Ushbu ma'lumotlardan ko'rinib turibdiki, O'zbekistonning tekislik qismida Surxon-Sherobod, vodiysi hamda Qashqadaryo viloyatining Kitob, G'uzor kabi joylaridan tashqari qolgan qismida, shuningdek tog'larida yanvarning o'rtacha harorati nol darajadan pastdir.

Qishda ba'zan Arktikadan va Sibirdan sovuq havo oqimining kelishi oqibatida O'zbekiston hududida harorat juda ham pasayib ketib, eng past daraja shimoli-sharqida (Churukda —37°, Nukusda—32°, Tomdida— 31)— 29°—37°ga tushib ketadi. Bu vaqtda O'zbekistonning eng iliq hududi hisoblangan Surxon-Sherobod vodiysida ham eng past daraja harorat (Sherobodda —20°, Termizda—21°, Denovda—23°, Qumqo'rg'onda —25°) —20—25° pasayib ketib, subtropik o'simliklarga zarar yetkazadi.

O'zbekiston hududida ayrim yillari qish iliq kelib, o'simliklar vegetatsiya davrini to'xtatmaydi. Bunday qish «vegetatsiyali qish» deb yuritiladi va u ko'proq O'zbekistonning janubida (umumiy qishning 80—100% tashkil etadi) kuzatiladi, aksincha shimolida esa «vegetatsiyali qish» umumiy qishning 0—5% ini tashkil etadi, xolos.

O'zbekistonda yoz ochiq, quruq, jazirama issiq bo'lib, mahalliy tropik havo massasi ta'sirida bo'ladi. Buning ustiga quyosh nuri: tik tushib, uzoq vaqt yoritib turadi, natijada iyul oyida er yuzasi juda isib ketib, cho'llarda qumlar 80°gacha qizishi mumkin. Bu vaqtda O'zbekiston tekislik va tog' oldi havosi isib, iyulning o'rtacha harorati 27,3°—32° gacha ko'tariladi. Jumhuriyatimizda yozda eng issiq joylar Qizilqumning markaziy qismiga (Tomdida iyulning o'rtacha harorati 30°) va Surxon-Sherobod vodiysiga (Termizda —31,4, Sherobodda —32,1°) to'g'ri kelib, iyulning 30—32° izotermasi o'tadi. Jumhuriyatimizda yozda nisbatan salqinroq, bo'ladigan hudud Quyi Amudaryo va Ustyurt platosida bo'lib, iyulning o'rtacha harorati (Churukda—27,3°, Nukusda—27,1°, Urganchda—27,3°) 27,1—27,3° ni tashkil etadi., Lekin tog'larga ko'tarilgan sari har 100 m.ga 0,6° pasayishi tufayli iyulning o'rtacha harorati Ohangaron platosining 2300 m baland qismida 16,2, Turkiston tizmasining 3200 m qismida 10,3, G'arbiy Tyanshanning 3700 m balandligida 4,2° ga tushib qoladi.

Ba'zi yillari yozda havo nihoyatda isib ketib, O'zbekistonning tekislik qismida eng yuqori harorat iyul oyida uning shimolig'arbida (Churukda +43°, Nukusda +44°) 43—44° ga, markaziy qismida (Shofirkon va Qorako'lda 45°) 45° ga, janubisharqida esa 48° ga yetadi. O'zbekistonda eng issiq joy Termizda kuzatilib, 1914 yili 21 iyunda eng yuqori harorat 49,6° ga etganligi qayd qilingan.

Havoning namligi va bulutligi. O'zbekiston havosining namligi va bulutligi eng avvalo havo massalarining xususiyati hamda almashinib turishiga, havoning haroratiga, yer usti holatiga va yog'in bilan bug'lanishning nisbatiga bog'liq. O'zbekiston tekislik qismida haroratning, ayniqsa yilning issiq qismida yuqoriligi tufayli mumkin bo'lgan bug'lanish yog'in miqdoriga nisbatan 15—20 marta ko'p. Jumhuriyatimizda mumkin bo'lgan bug'lanishning yillik miqdori 900 mm (Orol atrofida)dan 2000—2500 mm (Qizilqum va Termizda)gacha yetadi va oylar bo'yicha bir xil taqsimlangan emas. Yillik bug'lanishni 100% desak, o'shaning 80—85 foizi yilning issiq (may—oktyabr) davriga to'g'ri keladi. Hatto iyul oyidagi bug'lanish mikdori yanvar oyidagiga nisbatan 8— 10 marta ko'p.

Qurg'oqchil bo'lgan O'zbekiston tekislik qismida havo namligi muhim iqlim unsurlaridan biri hisoblanadi. Havoning namligi, xususan havodagi suv miqdorini bildiruvchi mutlaq namlik jumhuriyat hududi bo'yicha bir xil taqsimlangan emas. Mutlaq namlik miqdori havo haroratiga, yer yuzasi holatiga bog'liq holda shimoldan janubga qarab o'zgarib boradi. Qishda, xususan yanvarda O'zbekiston tekislik qismining shimolida o'rtacha Z—4 mm bo'lsa, janubida 5—6 mm ga yetadi. Lekin tog'li qismida haroratning pastligi tufayli mutlaq namlik miqdori 1—2 mm dan kam. Yozda o'rtacha mutlaq namlik miqdori qishga nisbatan ko'p bo'lib, Orol dengizi bo'yida, Quyi Amudaryoda 19—25 mm ga yetsa, Qizilqumda 9—10 mm ni tashkil etadi. Demak, yozda mutlaq namlikning taqsimlanishi haroratdan tashqari yana sug'oriladigan yerlarga, suv havzalarining (daryo, kanal, suv ombori, ko'llar) mavjudligiga ham bog'liq.

O'zbekiston hududida havoning nisbiy namligi yil bo'yi o'zgarib, yozda kamayib, qishda esa haroratning pastligi, yog'ingarchilikning ortishi tufayli ko'payadi. Jumhuriyatimizda qishda (yanvarda) havoning nisbiy namligi tekislik qismida shimoldan janubga qarab 70—80% atrofida o'zgarsa, tog'larda balandlashgan sari kamayib 55—59% va undan pastga tushishi mumkin, Toshkentda 79%, Termizda 79% ni tashkil etsa, mutlaq balandligi 1438 m bo'lgan Chimyonda 59% ga, mutlaq balandligi 1545 m. bo'lgan Shohimardonda 55% ga tushib qoladi.

O'zbekistonda yozda (iyulda) haroratning yuqoriligi va deyarli yog'in tushmasligi tufayli havoning o'rtacha nisbiy namligi Qizilqumda, Qarshi va Sherobod cho'llarida eng kam bo'lib, 30—35%ni tashkil etadi. Qolgan qismlarida esa o'rtacha nisbiy namlik 40— 50% atrofida (Toshkentda—40%, Andijonda—46%, Chimyonda — 48%) o'zgaradi. O'zbekiston qishloq xo'jaligida qurg'oqchil kunlar (nisbiy namligi 30% kam bo'lgan kunlar «qurg'oqchil kunlar» deb yuritiladi) miqdorini bilish amaliy ahamiyatga ega. Bunday kunlar jumhuriyatimiz tekislik qismida 155—202 kun atrofida o'zgaradi: To'rtko'lda—155 kun, Kogonda—202 kun.

O'zbekiston iqlimining yana bir o'ziga xos tomoni shundaki u okeanlardan uzoqda, yevrosiyo materigi ichkarisida joylashganligi oqibatida bulutli kunlari kam bo'lib, yilning ko'p davrida havoning ochiq bo'lishligidir. O'zbekiston hududida ochiq kunlar ko'p bo'lib, yiliga 143—168 kunni tashkil etadi, aksincha bulutli kunlar esa 52—94 kun, xolos: Mirzacho'lda bir yilda 143 kun ochiq, 83 kun bulutli, Samarqandda 155 kun ochiq, 77 kun bulutli, Kogonda 168 kun ochiq, 54 kun bulutli bo'ladi. Jumhuriyatimizning ham tekislik, ham tog'li qismida eng ko'p ochiq va eng kam bulutli kunlar avgust—sentyabr oylariga to'g'ri keladi. Bu davrda tekislik qismida ochiq kunlar 19—27, bulutli kunlar esa 0—4 kunni tashkil etadi; tog'larda esa ochiq kunlar 12—15 kundir. Iil bo'yi bulutli kunlarning eng ko'pi yanvar—mart oylariga to'g'ri keladi. Bu davrda O'zbekiston tekislik qismida 26—40 bulutli kunlar bo'ladi: Xivada 26 kun, Kogonda 29 kun, Farg'onada 39 kun, Kitobda 40 kun bulutli bo'ladi.

Yog'inlar va qor qoplami. O'zbekistonda yorug'lik va issiqlik yetarli bo'lsa, aksincha, yog'in miqdori juda kam hamda hudud bo'yicha nihoyatda notekis taqsimlangan. Bunga jumhuriyatimizning materik ichki qismida joylashib, okeanlardan uzoqligi, havo massalarining xususiyatlari va relefi sababchidir. Turkiston, jumladan O'zbekiston qishda shimoli-sharqdan esuvchi quruq, sovuq havo massasi— Sibir antio'ikloni ta'sirida bo'ladi. Yozda esadigan g'arbiy, shimolig'arbiy havo massalari Turon tekisligining nihoyatda qizib, «termik depressiya» vujudga kelganligidan isib, nisbiy namligi kamayib, kondensao'iyalanish jarayoni qiyinlashib, yog'in bermaydi. Natijada, O'zbekiston tekisligi qismiga, xususan shimoli-g'arbiga yog'in juda kam tushadi. Jumhuriyatimizda eng kam yog'in tushadigan joylar Quyi Amudaryo, Qizilqumning g'arbi va Farg'ona vodiysining g'arbiy qismi hisoblanib, yiliga o'rtacha 80—100 mm yog'in tushadi: Xivada —79 mm, Nukusda—82 mm, Qo'qonda—89 mm, Tomdida—108 mm. O'zbekistonning qolgan tekislik qismida esa yillik yog'in miqdori—300 mm atrofida: Churukda—122 mm, Shofirkonda —120 mm, Qorako'lda—114 mm, Termizda—133 mm, Navoiyda—177 mm, Qarshida —225 mm, Kattaqo'rg'onda 100—252 mm.

O'zbekistonning tog' oldi va tog'lari tomon yillik yog'in miqdori ortib boradi. Chunki yuqoriga ko'tarilgan sari haroratning pasayishi oqibatida kondensao'iyalanish jarayoni sodir bo'lib, yog'in vujudga keladi. Buning ustiga yog'inlarni asosan g'arbiy havo massalari olib kelganligi tufayli jumhuriyat tog'larining g'arbiy, janubig'arbiy yonbag'irlariga yog'in shimoliy va sharqiy yonbag'irlariga nisbatan ko'p tushadi.

O'zbekiston tog' oldi qismlariga yiliga o'rtacha 300—550 mm (Denovda —360 mm, Qamashida —327 mm, Samarqandda —328 mm, Toshkentda—359 mm, Jizzaxda —425 mm, Kitobda—545 mm)gacha yog'in tushadi. Jumhuriyatimizda eng ko'p yog'in uning tog'li qismiga, xususan G'arbiy Tyanshan, Zarafshon va Hisor tog'larining g'arbiy va janubig'arbiy yonbag'irlariga to'g'ri kelib, o'rtacha yillik miqdori 550—900 mm, ayrim joylariga esa 900 mm dan ham ortiq yog'in tushadi: Hazrati Bashirda —550 mm, Sharg'unda —625 mm, Chimyonda—787 mm, Xumsonda —879 mm, Omonqo'tonda—881 mm.

O'zbekiston hududida yog'inning notekis taqsimlanishidan tashqari u yil fasllarida ham bir xil tushmaydi. Umumiy yog'in miqdorining 30—50% i bahorga, 25—40% i qishga, 10—12% i kuzga, 1—10% i yozga to'g'ri keladi. Ko'rinib turibdiki, jumhuriyatimizda eng ko'p yog'in miqdori bahor va qish oylariga to'g'ri keladi. Bunga asosiy sabab qish va bahorga O'zbekiston hududida sovuq havo massalari bilan iliq tropik havo massalarini ajratib turuvchi o'rta mintaqa front zonasi vujudga kelib, o'iklonlar harakati kuchayib yog'in vujudga keladi.

O'zbekiston tekislik qismida, xususan Ustyurt, Quyi Amudaryo, Qizilqum, Quyi Zarafshon, Qarshi va Sherobod cho'llarida eng ko'p yog'in bahor fasliga to'g'ri kelib, bu davrda umumiy yog'in miqdorining 35—50% i tushadi: Ustyurtda 35% i, Quyi Amudaryoda 42—45% i, Qizilqumda 48%, Quyi Zarafshonda 44—45% i, Qarshi va Sherobod cho'llarida esa yog'inning 44—45% i bahorga to'g'ri keladi.

Jumhuriyatimiz tog' oldi va tog' mintaqasida ham eng ko'p yog'in bahorga to'g'ri kelib, u yillik yog'inning 41—49 foizini tashkil etadi. Toshkentda 41 foizi, Kosonsoyda 43 foizi, G'allaorolda 47 foizi, Samarqandda 49 foizi, Boysunda 45 foizi, Omonqo'tonda 45 foizi, Hazrati Bashirda 45 foizi, Sharg'unda 46 foizi bahorgato'g'ri keladi.

Jumhuriyatimizda yil davomida eng ko'p yog'in mart oyiga to'g'ri keladi va yillik yog'in miqdorining 14—24 foizini tashkil etadi. Andijonda 14%, Toshkentda 17%, Shofirkonda 20%, Qarshida 21% Urganchda 24%, Omonqo'tonda va Qitobda 20% yog'in mart oyida yog'adi.

O'zbekistonda eng kam yog'in yoz oylariga to'g'ri keladi. Bu faslda Quyi Amudaryo, Qizilqum, Mirzacho'l, Qarshi va Sherobod cho'llarida yillik yog'inning 1—7% (Termiz va Sherobodda —1 %, Qarshi va Qorako'lda—2%, Tomdida—3%, G'allaorolda—4%, Urganchda 7%) tushadi. Yozda tog' oldi va toqqa tomon haroratning pasayishi oqibatida yog'in ko'payib yillik miqdorning 13—26% (Chotqolda —13%, Quvada—.14%)gacha yog'adi. Yozda eng kam yog'in avgust oyiga to'g'ri kelib, Surxon-Sherobod voxasida, Qarshi cho'lida, Quyi Zarafshonda va Qizilqumda umuman yog'ingarchilik bo'lmaydi; Toshkent, Mirzacho'l vohasida 1 mm, Quyi Amudaryoda 1—3 mm, Farg'ona vodiysida 1—10 mm. yog'in yog'adi. Lekin yoz oylarida O'zbekistonning ba'zi hududlarida, chunonchi Zarafshon, Farg'ona, Chirchiq vodiylarida, Nurota torlarida jala quyishi sodir bo'lib turadi. Toshkentda 50 mm, Buxoroda 37 mm, Jizzaxda 75 mm, Samarqandda 82 mm yomg'ir yoqqan kunlar qayd qilingan.

O'zbekistonda qish faslida yog'inlarning ko'p qismi qattiq qor holida yog'adi. Qor jumhuriyatimizning xamma qismida yog'sada, uninu tekislik qismida qor qoplami turg'un bo'lmasdan o'rtacha 5—20 kun saqlanadi. Bunday joylar qatoriga Ustyurt, Quyi Amudaryo, Qizilqum, Quyi Zarafshon, Qarshi va Surxon-Sherobod vohasi kiradi. Qor Qorako'lda 50 kun, Sherobod va Termizda 15kun, To'rtko'lda 17 kun, Qarshida 11 kun, Tomdida 20 kun saqlanib turadi. Tekislikning boshqa qismlarida va tog' oldi joylaryda esa qor o'rta hisobda 20—45 kun (G'uzorda —29 kun, Kattaqo'rg'onda — 21 kun, Mirzacho'lda—35 kun, Samarqand va Kitobda 39 kun, Toshkentda 43 kun) saqlanib turadi. Jumhuriyatimiz tog'larida esa qor qoplami uzoq vaqt (2—6 oygacha) erimay turadi, eng baland qismlarida esa doimiy qor qoplami mavjud.

O'zbekiston tekislik qismida qor qoplami juda yupqa bo'lib, 3—7 sm, ayrim hollarda esa 10—20 sm ga yetadi, tor oldi mintaqasida esa 20—30 sm ni tashkil etadi. Lekin torlarda qor qoplami qalin bo'lib, 50—100 sm atrofida, hatto Chotqol vodiysining ayrim joylarida 1—1,5 metrdan oshishi ham mumkin.

Havo bosimi va shamollar. Havo bosimi va shamollar O'zbekiston hududida uning er usti tuzilishiga, quyoshning isitishiga bog'liq holda hudud va fasllar bo'yicha bir xil joylashgan emas. Havoning o'rtacha yillik bosimi jumhuriyatimizda janubi-sharqdan shimolga va shimoli-g'arbga qarab o'zgarib, ortib boradi. Havo bosimi yil fasllari bo'yicha o'zgarib turadi. Qishda O'zbekistonda yanvarda eng past bosim Qizilqumning janubida, Qo'sh Zarafshon va Qarshi cho'lining g'arbida kuzatilib, 1024 mm ni tashkil etadi. Bu yerdan shimolga, shimoli-g'arbga va sharqqa qarab havo bosimi ortib, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida, Qizilqumning markazida 1026 mm.ga, Qizilqumning shimoli-g'arbida, Ustyurtda, Quyi Amudaryoda, Mirzacho'lda, Zarafshon va Chirchiq-Ohangaron vodiylarida 1027 mm.ga yetadi. Yanvarda O'zbekistondd havoning eng yuqori bosimli markazi Farg'ona vodiysining sharqiy qismiga to'g'ri kelib, 1029 mm.ga yetadi. Bunga asosiy sabab vodiyning orografik tuzilishi bo'lib, atrofini baland tog'lar o'rab olgan, faqat g'arbida torgina Xo'jand yo'lagining mavjudligidir. Shu tufayli vodiy atrofidagi tog'lardan esayotgan sovuq havo unda to'planib, bosimning yuqori bo'lishiga olib kelgan.

O'zbekiston hududida yozda iyul oyida havo bosimining o'zgarishi uning janubi-sharqidan shimoli-g'arbiga qarab o'zgarib, ortib boradi. Agar Surxon-Sherobod vodiysida 1001 mm. bo'lsa, Qarshi cho'lida 1003 mm., Quyi Zarafshon va Farg'ona vodiysida 1004 mm., Qizilqumning markazida 1006 mm., shimoli-g'arbida 1007 mm., Quyi Amudaryo va Ustyurtning shimolida esa 1008 mm.ni tashkil etadi.

O'zbekistonda shamollar yo'nalishi va xususiyatlari atmosfera o'irkulyao'iyasi va bosimlarning o'zgarishiga, haroratga hamda orografik tuzilishiga uzviy bog'liqdir. O'zbekistonda yil bo'yi shamollar shimoli-g'arbiy, shimoliy va shimoli-sharqiy tomondan esib turadi. Lekin jumhuriyatimizning sharqiy qismida joylashgan tog' oldi va tog'larda relefning ta'sirida shamollarning yo'nalishi o'zgarib, ko'proq tog', vodiy va fyon kabi shamollar esadi

O'zbekistonda qishda shamollarning yo'nalishi Sibir antitsikloni va Turon tekisligining janubidagi o'iklonlar ta'sirida bo'ladi. Shuning uchun jumhuriyatimizning tekislik kismining shimolida ko'proq shimoli-sharqiy tomondan esadigan shamollar bo'lsa, janub tomon ularning yo'nalishi o'zgarib, shimoliy va so'ngra janubi-sharqiy tomondan esa boshlaydi.

Yozda Turon termik depressiyasi vujudga kelib, shimoli-g'arbdan, shimoldan va shimoli-sharqdan sovuq havo massasini «nasos» kabi tortib oladi. Shu sababli yozda O'zbekiston tekislik qismiga asosan yil bo'yi esadigan shamolning 36%i shimoli-sharqiy, 15%i shimoliy tomonlarga to'g'ri kelsa, Kogonda 33%i shimolig'arbiy, 32 %i shimoliy yo'nalishdagi shamollar esadi. Yozda ham O'zbekistonning tor oldi va tog'li qismlarida relefning ta'sirida shamollarning yo'nalishi o'zgaradi, ko'proq tog' vodiy shamollari esadi: Surxon-Sherobod vodiysida (Termizda) yil bo'yi esadigan shamolning 26%i janubi-g'arbiy, 24%i g'arbiy yo'nalishdagi shamollar bo'lsa, Zarafshon vodiysida (Samarqandda) 34%i janubi-sharqiy, 19 %i sharqiy shamollarga, to'g'ri keladi.

Farg'ona vodiysining atrofi baland torlar bilan o'ralganligi tufayli qishda uning sharqida mahalliy antio'iklon, yozda aksincha vodiy markaziy qismi qizib ketib, mahalliy past bosimli markazi vujudga keladi. Shu sababli qishda shamollar ko'proq sharqdan g'arbga, yozda esa aksincha g'arbdan sharqqa tomon esadi: Farg'ona vodiysining sharqiy qismida joylashgan Andijonda oktyabrdan iyungacha sharqdan, shimoli-sharqdan va janubi-sharqdan esadigan shamollar 43—45% ni tashkil etsa, iyundan oktyabrgacha ko'proq shamollar g'arbiy, janubi-g'arbiy va shimoli-g'arbiy tomondan esib, 38—44%ni tashkil etadi.

Chirchiq-Ohangaroi vodiysi ko'proq tog' vodiy o'irkulyao'iyasi, ta'sirida bo'lib, kechasi tog'lardan — shimoli-sharqdan, kunduzi esa janubi-g'arbdan vodiy shamoli esadi. Shu sababli Toshkentda yil bo'yi esadigan shamollarning 36%i shimoli-sharqdan va sharqdan, 31% i esa janubi-g'arbdan va g'arbdan esadigan shamollarga to'g'ri keladi.

O'zbekistonda shamolning o'rtacha yillik esish tezligi uncha katta emas. Uning tekislik qismida tezligi sekundiga 3—4,6 m atrofida (Kogonda 2,8 m, Tomdida 3,7 m, Urganchda 3,4 m, Churukda 4,6 m) bo'lsa, tog' oldi qismida esa sekundiga 1,5—3 m dan (Toshkentda—1,4m, Samarqandda—1,4 m, Termizda —2,6 m) oshmaydi. O'zbekistonda kuchli shamollar (tezligi sekundiga 15m.dan ortiq) uning tekislik qismida kam bo'lib, yiliga 3—11 kungacha (Xivada—3 kun, Buxoro va Kogonda—5 kun, Tomdida—10 kun, Chimmoyda—3 kun) boradi. Lekin O'zbekistonning tor oldi qismida, vodiylarning toraygan joylarida va unga yaqin hududlarda (Mirzacho'l, Fargona vodiysining «Xo'jand darvozasi» atrofida, Sangzor vodiysining Mirzacho'lga chiqaverlshida va boshqa joylarda) kuchli shamollar sodir bo'lib, tezligi sekundiga 15 mm.dan oshadigan kunlar yiliga 15 dan 64 kungacha (Termizda—15 kun, Jizzaxda— 24 kun, Ko'qonda —39 kun, Ursatevskiyda —47 kun, Zaporojeskayada — 64 kun) boradi.

O'zbekistonda, xususan Farg'ona vodiysining «Xo'jand darvozasi» atrofida Mirzacho'l tomonga esuvchi sharqiy, janubi-sharqiy shamollar Bekobod (Xovos) shamoli deb atalib, tezligi qishda ba'zan sekundiga 30—40 m.ga yetadi. Bu shamol Farg'ona vodiysining sharqida yuqori bosim, «Xo'jand darvozasi»ning g'arbida esa o'iklonlar bo'lganda kuchayib, tog'lardan vodiyga tushib to'plangan sovuq havo g'arbga qarab harakat qiladi hamda darvozaga kelgach siqilib, tezligi oshadi. Aksincha, bahor va kuzda g'arbdan Farg'ona vodiysi tomon «Qo'qon» shamoli esib, tezligi sekundiga 15-25 m ga yetadi. Qo'qon shamolining vujudga kelishi g'arbdan kirib kelgan sovuq frontlarga bog'liq.

O'zbekistonda Bekobod, Qo'qon shamollaridan tashkari yana «afg'on», fyon, garmsel kabi mahalliy shamollar ham bor. Afg'on shamoli Surxondaryo vodiysi uchun xosdir. Bu shamolning vujudga kelishi shimoldan va shimoli-g'arbdan sovuq xavoning kirib kelishi bilan bog'liq. Usha sovuq havo Kopetdog' va Parapoliz tog'laridan oshib o'tolmay to'planib, bosimi past, qizigan Surxon-Vaxsh vodiysi tomonga Afg'oniston hududi orqali aylanib o'tadi. Afg'on shamolining tezlign ba'zan sekundiga 15—20 m. ga yetib, changto'zon aralash Surxondaryo vodiysiga kirib kelib, 1—2 kun, ayrim hollarda 3—4 kun surunkasiga esadi. Natijada chang-to'zonli ob-havo vujudga kelib, ba'zan 100—200 m. naridagi narsalarni ko'rish qiyinlashadi. Afg'on shamoli bahorda esganda chang-to'zonlar hosil qilib, qishloq xo'jalik ekinlarini qovjiratib, bargiga chang o'tirib quritib, katta zarar yetkazadi.

O'zbekiston tog' oldi qismlarida, xususan Chirchiq-Ohangaron, Farg'ona kabi vodiylarida qish va bahorda fyon shamoli tez-tez esib turadi. Fyonlar qish va bahorda jumhuriyatimiz tekislik qismiga o'iklonlar (past bosimli) kirib kelganlarida tog'lardan sovuq havoning pastga qarab harakat qilishiga sababchi bo'ladi. Tog' yonbag'ri bo'ylab pastga tushayotgan havo zichlashib, har 100 m. ga bir daraja isiydi, oqibatda jumhuriyatimiz tog' oldi qismiga etib kelguncha xavoning harorati ko'tarilib 24° gacha isishi mumkin. Fyon shamoli issiq va quruq bo'lib, ba'zan sekundiga 5—10m. tezlikda esadi, natijada shamol etib kelgan hududning nisbiy namligi kamayadi, harorati ko'tarilib, qorlarning erishi tezlashadi.

O'zbekistondagi yana bir mahalliy shamol bu garmseldir. U issiq va quruq shamol bo'lib, bahor va yozda esadi. Garmsel esganda harorat ko'tarilib, 40° dan oshadi, aksincha, nisbiy namlik pasayib, 5—10% ga tushib koladi. Ba'zan garmsel esganda tezligi sekundiga 15—20 m. ga yetib, havoga quyuq to'zon ko'tariladi, osmon xiralashib, dim bo'lib, harorat ko'tarilib ketadi. Oqibatda qishloq xo'jalik ekinlari, hatto mevali daraxtlar zarar ko'radi, ularning barglari sarg'ayib, qurib to'kilib ketadi.

Garmsellar O'zbekistonning Buxoro, Samarqand, Navoiy, Jizzax, Sirdaryo viloyatlarida, Farg'ona vodiysida tez-tez esib turadi. Xorazm viloyati va Qorakalpog'istonda esa kamroq bo'ladi.

Garmselning xosil bo'lishi xaqida har xil fikrlar mavjud. Ba'zilar Qizilqum va Qoraqumda qizigan havoning atrofga esishidan vujudga keladi, desa, boshqalar yuqori bosimli havo massasining cho'l ustidagi havo orasiga kirib, uni atrofga haydashidan hosil bo'ladi, deydi. Boshqalarning fikricha, garmsel Eron tomondan Turon tekisligiga kirib keluvchi havo oqimi Turkmaniston-Xuroson tog'laridan oshib o'tishda siqilib isishidan hosil bo'ladi. Yana bir guruh olimlar fikricha tog'larga g'arbdan, shimoli-g'arbdan sovuq oqim yaqinlashganda oqim oldidan bosim pasayadi, natijada sharqdan yoki janubi-sharqdan shamollar esishidan garmsel vujudga keladi.

Yil fasllari. Turon tekisligida, jumladan O'zbekistonda yil fasllari evrosiyoning o'rta qismidagi yil fasllaridan farqlanadi. Chunki O'zbekistonda shimoldan janubga borgan sari harorat ko'tarilib, fasllarning boshlanishi va muddati o'zgarib borib, oradagi tafovut 20—25 kungacha yetadi. Shu sababli mahalliy iqlimshunoslar O'zbekistonni iqlimini ikki—issiq va sovuq davrga bo'ladi. O'rtacha sutkalik harorati 5° dan oshgan kunlar issiq davrga, aksincha 5° dan pasaygan kunlar sovuq davrga kiritiladi.

O'zbekistonda o'rtacha sutkalik harorati 5° dan yuqori bo'lgan kunlar ko'p bo'lib, Ustyurtda (Churukda) 206 kun, Qizilqumning janubida (Qorako'lda) 272 kun, Surxon-Sherobod vodiysida (Sherobodda) 320 kun. Lekin jumhuriyatimiz tog'li qismida o'rtacha sutkali harorati 5° dan yuqori bo'lgan kunlar qisqarib, 3000 m. balandlikda 100—105 kunga tushib qoladi.

O'zbekistonda issiq davr o'z navbatida uch faslga — boshlang'ich — bahor (mart, aprel, may), o'rta — yoz (iyun, iyul, avgust) va oxirgi kuz (sentyabr, oktyabr, noyabr) fasllariga bo'linadi. Sovuq davr esa qish fasliga (dekabr, yanvar, fevral) to'g'ri keladi.

Q i sh. O'zbekistonda qish shu geografik kenglikda joylashgan O'rta dengiz atrofidagi hududlarga nisbatan sovuq bo'lib, obxavo tez-tez o'zgarib turadi, Qishda ochiq, lekin sovuq kunlar ba'zan davomli iliq bulutli va yog'inli kunlar bilan almashinib turadi. Bunga qishda jumhuriyat hududiga kirib keladigan antio'iklon va o'iklon havo oqimlari sababchidir. Agar O'zbekiston xududiga shimoldan va shimoli-sharqdan sovuq havo massasi kirib kelsa, havo ochiq bo'lib, harorat pasayib, ba'zan harorat— 37° gacha (Ustyurtda) sovub izg'irinli, qahraton kunlar boshlanadi. Eng sovuq kunlar «qish chilla»sida sodir bo'lib, 25 dekabrdan 5 fevralgacha davom etadi. O'zbekistonda qish faslida g'arbdan, janubidan o'iklonlar kirib kelganda havoda bulutlar paydo bo'lib, harorat ko'tarilib, ilib (ayrim yillari harorat 10— 29° ga ko'tarilganligi kuzatilgan) yomg'ir yog'ib, so'ngra u qorga aylanadi.

O'zbekistonda qish oylarida yog'in ko'proq tushadi. Agar tekislik qismida yillik yog'inning 20—40% qishga to'g'ri kelsa, tog' oldi qismida uning miqdori 30—37% ga to'g'ri keladi. Yog'inning ko'p qismi qor xolda tushsada O'zbekistonning tekislik kismida u yupqa bo'lib, uzoq vaqt saqlanmaydi: jumhuriyat tekislik qismining shimolida qor qoplamishshg qalinligi 10—15 sm bo'lib, 28—30 kun erimay tursa, janubida 4—5 sm bo'lib, 6—7 kun erimay turadi. Lekin tog' oldi qismida qor qoplamining qalinligi 20—40 sm bo'lib, 35—45 kun erimay turadi. Tog'larning 1500—3000 m baland qismida qorning qalinligi 70—90 sm bo'lib, 45— 65 kun, 3500—4000 m. dan yuqorida esa 100 sm. dan oshib, yil bo'yi erimaydi. Iqlimshunos N. Balashevaning ma'lumotiga ko'ra Pskom tog'ining ayrim joylarida qorning qalinligi 3— 4 m ga etadi.

O'zbekistonda ba'zi yillari qish iliq kelib qor kam yog'adi, o'simliklar yil bo'yi o'sish davrini (vegetao'iyali davrini) davom ettiradi. Bunday qishni L. N. Babushkin «vegetatsiyali» qish deb, ataydi. «Vegetao'iyali» qish O'zbekistonniig hamma qismida bir xil emas. Uning shimoli-g'arbida qish kunlarining 0—5% «vegetatsiyali qish»ga to'g'ri kelsa, bu ko'rsatkich jumhuriyatimizning o'rta qismlarida 50—60% ni, eng janubidagi Surxon-Sherobod vodiysida esa 80—100% ni tashkil qilib, ba'zi subtropik o'simliklar ham o'sadi.

Bahor. O'zbekistonda bahor o'rtacha sutkalik harorat 5° dan oshgandan boshlanib, sernam fasl hisoblanadi. Shu sababli bahor jumhuriyatimizning hamma qismida bir davrda boshlanmaydi: O'zbekistonning janubiy qismida (Surxon-Sherobod vodiysida) fevralning o'rtalaridan, o'rta qismida (Buxoro-Qoraqum vohasida) fevralning oxiridan, shimoli-g'arbiy qismida (Quyi Amudaryo va Ustyurtda) esa martning ikkinchi yarmidan boshlanadi. Binobarin, Surxon-Sherobod vodiysida, bahor Buxoro-Qorako'l vohasidan 1,5—2,0 hafta, Quyi Amudaryodan esa 20—25 kun oldinroq boshlaiadi. O'zbekistonning tog' oldi qismida bahor kechroq, ya'ni aprelning boshlaridan boshlansa, tog'larida aprelning oxirlaridan boshlanadi. Bahor jumhuriyatimizda sernam fasl hisoblanib, uning tekislik qismida yillik yog'inning 40—43%, tog' oldida esa 40—50% o'sha faslga to'g'ri keladi.Bahorda jumhuriyatimiz hududida kunlar isib, janubiy qismida (Sherobod va Termizda) mart oyida o'rtacha harorat 11,5°ga etadi, shimoliy qismi nisbatan salqin bo'lib, (Nukusda—4,1°, Urganchda —5,0°) 4—5° ni tashkil etadi. Ba'zi kunlari mart oylarida ham havo isib, eng yuqori harorat Sherobodda 35° ga, Nukusda 34° ga ko'tariladi. Ko'rinib turibdiki, O'zbekistonda mart oyidan boshlab harorat ko'tarshgab, tez-tez yog'ingarchilik bo'lib, qorlar erib, o'simliklarning rivojlanshdi tezlashadi. Jumhuriyat janubida martning birinchi o'n kunligidan, shimolida esa martning oxiri aprelning boshlaridan bodom, o'rik, shaftoli, gilos, olicha kabi daraxtlar gullaydi. Aprelning oxiri, may oyidan boshlab harorat yanada ko'tarilib (aprelning o'rtacha harorati Urganchda—13,8° Kogonda—16.2, Sherobodda—18,2°, bulsa, mayda Urganchda—21,0°, Kogonda —23,2°, Sherobodda —24,5° ga yetadi)1 havo ochiq bo'lib, yog'inlar asta-sekin kamayib, may oyining oxirlariga borib haqiqiy yoz boshlanadi.

Yo z. O'zbekistonda, ayniqsa uning tekislik va tog' oldi qismlarida yoz havo ochiq, jazirama issiq va qurg'oqchil bo'lishlisi bilan boshqa fasllardan ajralib turadi. Yoz O'zbekistonning tekislik qismida o'rtacha sutkalik harorat 20° dan oshganda boshlanib, 20° dan pasayganda tugasa, tog'larida o'rtacha sutkalik harorat 10—15° bo'lganda boshlanadi.

Yozda ob-havo juda kam o'zgarib, havo ochiq bo'lib, O'zbekiston tekislik qismida iyun-avgust oylarida ochiq kunlarning bo'lish ehtimoli 80—95% ga yetadi. Iyun oyidan jazirama issiq kunlar boshlanib, o'rtacha oylik harorat 24—29,5° atrofida bo'ladi. Yozning eng issiq kunlari 25 iyundan 5 avgustgacha davom etadigan «yoz chillasi»ning o'rtasida, ya'ni iyul oyida sodir bo'lib, o'rtacha harorati jumhuriyat tekislik qismida 26—32° atrofida, eng yuqori darajadagi harorati esa 41—48° atrofida bo'ladi. O'ta yuqori darajadagi harorat 1914 yili 21 iyulda Termizda kuzatilib, 49,6° ga yetgan.

Yozda jumhuriyatimiz tekislik qismida harorat juda yuqori bo'lib, yog'in juda kam tushsa, ayrim yillari butunlay yog'maydi. Eng kam yog'in yozda O'zbekiston tekislik va tog' oldi qismlarida avgust oyiga to'g'ri kelib, 0 mm. dan (Surxondaryo vodiysi, Qashqadaryo va Samarqand viloyatlarining tekislik qismi, Qizilqum) 3 mm. gacha (Chirchiq-Ohangaron vodiysi, Farg'ona vodiysi, Ustyurt, Quyi Amudaryo) yog'in tushadi, xolos. Yozda ba'zan momaqaldiroq bo'lib, yog'in jala tariqasi yog'ib, tezda o'tib ketadi.

O'zbekiston tekislik qismi yozda juda qizib ketib, yog'in yog'masligi tufayli qurg'oqchilik bo'lib, o'simliklar sarg'ayib, qovjirab qurib qoladi. Oqibatda issiq shamol — garmselning esishi tufayli chang ko'tarilib, havo xiralashib qoladi. Bunday chang-to'zonli kunlar Buxoro-Qorako'l vohasida va Chirchiq-Ohangaron vodiysida 3—4 kun, Quyi Amudaryo va Ustyurtda 3—5 kun, Farg'ona vodiysida 6—7 kun sodir bo'ladi.

Kuz. O'zbekistonda kuz o'rtacha sutkalik harorat 20° dan pastga tushganda boshlanib, 5° dan pasayganda tamom bo'ladi. Bu jixatdan qaraganda kuz jumhuriyatimizning shimoliy va o'rtacha qismlarida (Ustyurt, Quyi Amudaryo, Qizilqum, Mirzacho'l, Chirchiq-Ohangaron, Farg'ona vodiylarida va Zarafshon vodiysining o'rta qismlarida) sentyabr oyidan, janubida esa oktyabr oyining boshlaridan boshlanadi.

O'zbekistonda sentyabr oyining ikkinchi yarmidan boshlab ob-havo o'zgarib, harorat asta-sekin pasayib, bulutlar paydo bo'laboshlaydi. Oktyabr oyidan boshlab sovuq havo oqymining kelishi natijasida harorat pasayib, ba'zan kechalari 0° ga tushib qolishi ham mumkin. Sovuq tushish oktyabr oyining birinchi o'n kunligida kamdan-kam bo'lsada, lekin oxirlarida (Surxondaryo vodiysidan istisno) tez-tez takrorlanib turadi. Surxondaryo vodiysida sovuq tushish oktyabr oyining oxirlaridan boshlanadi. Kuzda ba'zan bulutlar paydo bo'lib, sovuq tushib, so'ngra obhavo yana isib, bulutlar tarqalib, ochiq kunlar boshlanadi.

Kuzda yog'ingarchilik yozga nisbatan ko'p (yillik yog'inning 15— 25%) tushadi. Yog'in jumhuriyatimizning tog' oldi qismida oktyabr oyidan, tekislik qismida esa noyabr oyidan boshlab tezlashadi.O'zbekistonda kuzning birinchi yarmi eng yaxshi fasl hisoblanadi. Chunki bu davrda kunlar issiq va quruq bo'lib, kechki ekinlar va mevalar aynan pishgan, daraxtlarning barglari hali sarg'aymagan bo'ladi.

Iqlim resurslari. Iqlim resurslariga issiqlik resursi, gelioresurs, shamol energiyasi va davolanishdagi ahamiyati kiradi. O'zbekiston xo'jaligi, xususan qishloq xo'jaligi uchun zarur bo'lgan eng muhim omillardan biri bu issiqlik resursidir. Chunki qishloq xo'jalik ekinlarining pishib yetilishi, mevalarning shirin bo'lishi uchun ma'lum darajada issiqlik talab etiladi. Bu jihatdan qaraganda O'zbekiston juda qulay issiqlik resursiga ega.

O'zbekistonda bahorda oxirgi sovuq tushish muddati Ustyurtda 12—14 martga, Quyi Amudaryoda martning oxiri va aprelning boshlariga to'g'ri kelsa, Surxon-Sherobod vodiysida 2—15 martlarga to'g'ri keladi. Kuzda birinchi sovuq tushishi Ustyurtda 5—10 oktyabrga, Quyi Amudaryoda 20—25 oktyabrga to'g'ri kelsa, Sherobodda 24 noyabrga to'g'ri keladi. Binobarin, jumhuriyatimizda sovuq bo'lmaydigan kunlar ko'p bo'lib, Ustyurt, Quyi Amudaryo va Qizilqumning shimoliy qismida 153 kundan 210 kungacha bo'lsa, Qizilqumning janubi, Mirzacho'l, Chirchiq-Ohangaron, Farg'ona va Zarafshon, Qashqadaryo vodiylarida 210—230 kun, eng janubidagi Surxon-Sherobod vodiysida esa 225—266 kungacha davom etadi. Buning ustiga o'rtacha sutkalik harorati +10° dan yuqori bo'lgan kunlardagi haroratning yig'indisi O'zbekistonning shimolig'arbida 4000—4500°, Buxoro — Qorako'l vohasida 4500—5100°, eng janubida 5100—5900° (Sherobodda 5900°) gacha boradi. Bunday iqlimiy sharoitda sholi, oddiy va ingichka tolali paxta, shirin-shakar qovun-tarvuz, qand moddasiga boy bo'lgan har xil mevalar, Surxon-Sherobod vodiysida esa subtropik o'simliklarni bemalol yetishtirish mumkin. O'zbekistonda issiqlik resursi yerlardan bir yilda ikki marta, Surxon-Sherobod vohasida esa uch martagacha hosil olish imkoniyatini beradi.

O'zbekiston tekislik qismida yil bo'yi, ayniqsa yozda bulutsiz bo'lib, quyosh uzoq vaqt yoritib, nur sochib turadi. Jumhuriyatimizning tekislik va tog' oldi qismlarida quyosh bir yilda 2500 soatdan (shimolida) 3000 soatgacha (janubida) nur sochib turadi. Binobarin. O'zbekiston gelioresursga ancha boy o'lka hisoblanib, uning hududiga yiliga o'rtacha tushayotgan quyosh energiyasi 4,861014 kilovattsoatga to'g'ri keladi, bu esa 30 mlrd. t. ko'mir ekvivalentiga tengdir.

Lekin hozircha jumhuriyatimizda o'sha gelioresurslardan foydalanish darajasi ancha past. Hozircha gelioresurslardan parnik va issiqxonalarni isitishda, quyosh energiyasi asosida ishlovchi maxsus nasoslar yordamida yer osti suvlarini tortib olishda, maxsus qurilma yordamida sho'r suvlarni chuchuklashtirishda, kommunal xo'jalikda suvlarni isitishda foydalanilmoqda. Bulardan tashqari, gelioresurslardan maxsus fotoelementlar yordamida binolarni isitishda va boshqa maqsadlar uchun energiya olishda foydalanish mumkin. Bunday tajribalar jumhuriyatimizda Jizzax viloyati Zomin tumanida joylashgan «Onalar va bolalar» dam olish uyi binosini isitishda qo'llanilmoqda.

O'zbekiston Fanlar Akademiyasining «Quyosh ishlab chiqarish birlashmasi»ning Parkentdagi tajriba maydonida quyosh energiyasidan foydalanish sohasida katta ishlar amalga oshirilmoqda. Maxsus laboratoriyalarda quyosh energiyasini elektr, mexanik energiyaga aylantirib, juda katta miqdordagi haroratni (4 mln. gradus) vujudga keltirmoqda. Yaqin kelajakda olimdarimiz gelioresurslardan foydalanishning ilg'or usullarini qidirib, izlab topadilarki, oqibat natijada quyosh energiyasini issiqlik va elektr energiyasiga aylantirib foydalanishga keng yo'l ochib beradi.

O'zbekistondagi cho'l yaylovlarini suv bilan ta'minlashda, kichik maydondagi ekinlarni sug'orishda shamol energiyasi asosida ishlovchi nasoslar yordamida yer osti suvlaridan foydalanish mumkin. Bulardan tashqari, ferma va chorvadorlar xonadonini, geologikqidiruv, ilmiy-tadqiqot ishlarini olib boruvchi xodimlarni elektr energiyasi bilan ta'minlashda, sho'r suvlarni chuchuklashtirishda shamol kuchi bilan ishlovchi agregatlardan foydalanish mumkin. Ma'lumki, shamolning o'rtacha yillik tezligi sekundiga 2,5—3,5 m. bo'lganda 10—12 kilovatt quvvatga ega bo'lgan shamol elektr agregati bemalol ishlaydi va yiliga 26—35 ming kilovatt-soat energiya ishlab beradi. Bu jihatidan qaraganda O'zbekiston qulay imkoniyatga ega. Chunki uning ko'pchilik qismida (Mirzacho'lda, Dalvarzin cho'lida, Ustyurt va Quyi Amudaryoda, Qizilqumda) yillik shamolning o'rtacha tezligi sekundiga 2,5—4,6 m. ga yetadi. Bunday tezlikka ega bo'lgan shamol kuchidan VB—3, VM—3 kabi shamol agregati yordamida soatiga 4000—4300 litrgacha yer osti suvini tortib olish mumkin.

O'zbekistonning issiq, quruq va serquyosh iklimi ko'p kasalliklarni, xususan buyrak shamollash kasalligini davolashda ahamiyatli hisoblanadi. Chunki buyrak shamollash kasali bilan og'rigan kishilar buyragini juda tinch saqlashi kerak. Bunda teri buyrak vazifasini bajarishi lozim. Teri bunday vazifani faqat issiq, quruq va quyoshli iqlimiy sharoitdagina bajara olishi mumkin. Vaholanki, bunday iqlimiy sharoit O'zbekistonning tekislik kismida mavjud. Shu sababli Buxoroda buyrak kasalini davolaydigan sanatoriy joylashgan.

O'zbekistonning tog'li qismidagi havo nisbatan va o'rtacha quruq bo'lvb, o'pka, yurak-qontomir, astma, bronxit va boshqa kasalliklarni davolashda muhim ahamiyatga ega. Bulardan tashkari, dam olib, hordiq chiqarish uchun zarur bo'lgan sanatoriy, dam olish uylari ham toza xavoli torli joylarda, xususan G'arbiy Tyanshan, Hisor va Farg'ona vodiysini o'rab olgan tog'larda joylashgan. Bunga Bo'stoshshq tumanidagi Chimyon, Oqtosh, Farg'ona vodiysidagi Shohimardon kabi shifobaxsh joylar yaqqol misoldir.



  • 3012